Wieś w literaturze - motyw, obraz

Wieś - obraz wsiWieś, jako główny temat w literaturze pojawia się już w czasach antycznych. Tam jednak tematyka wiejska postrzegana była jako ukazanie i opisanie krainy niekończącego się szczęścia, wiecznej Arkadii. Ludzie odpoczywali na łonie natury, z dala od wszelkich trosk i kłopotów. Głównymi bohaterami antycznych utworów byli mieszkańcy tych sielskich obszarów – pasterze.

Z drugiej jednak strony powstają też utwory, gdzie wieś i życie wiejskie przybiera bardziej realistyczny obraz. Tu da się zauważyć już - jako główną tematykę - problemy chłopów, ich walkę o ziemie, a także pojawiają się opisy biedy, nędzy i krzywdy, jak spotyka rolników i ich rodziny.

W literaturze starożytnej greckiej i rzymskiej, pierwsze sielanki nosiły nazwę "idylli". Były też "eklogi". Twórcą tych utworów był grecki poeta Teokryt z Syrakuz. W swoich utworach ukazywał wyidealizowany obraz życia wiejskich pasterzy, żyjących na łonie natury w spokoju i harmonii. Także już w Mitologii możemy zauważyć opisy bogów, którzy pod swoją opieką mieli właśnie rolę i życie wiejskie. Tak na przykład Atena czuwała nad uprawą roli, a dodatkowo nauczyła ludzi posługiwać się pługiem. Demeter natomiast znana jest jako bogini plonów i urodzajów.

W literaturze rzymskiej także Wergiliusz tworzy swoje "Bukoliki" na wzór greckich, w których również opisuje szczęśliwe życie pasterzy. Na uwagę zasługują tu jego "Georgiki" - poemat, w którym ukazuje pochwałę wiejskiego życia, jak również wiejską pracę. W swych księgach podejmował tematy ogrodnictwa, hodowli bydła czy rolnictwa.

Na gruncie literatury polskiej tematykę wsi da się zauważyć w Renesansie, gdzie głównymi utworami, podejmującymi temat wsi będą między innymi "Satyra na leniwych chłopów" anonimowego artysty z II połowy XV wieku, "Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem, a Plebanem" Mikołaja Reja, "Żywot człowieka poczciwego" również autorstwa Reja czy chociażby "Żeńcy" Szymona Szymonowica.

"Satyra na leniwych chłopów" jest wyrazem konfliktu społecznego, który zrodził się w XV wieku na polskiej wsi. Utwór napisany z punktu widzenia ziemianina, opisuje zachowanie chłopów: spóźniali się do pracy i źle wykonywali swoje obowiązki. Da się tu zauważyć rzeczywistość ze stereotypowym postrzeganiem chłopów, którzy okazali się przebiegłymi ludźmi, potrafiącymi sobie poradzić w każdej sytuacji.

"Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem, a Plebanem" stanowi konfrontację wypowiedzi przedstawicieli trzech stanów społecznych: szlachty (Pan), chłopstwa (Wójt) oraz duchowieństwa (Pleban). Z wypowiedzi Wójta wyłania się realistyczny obraz ówczesnego życia na wsi:

"Ksiądz pana wini, pan księdza,

A nam prostym zewsząd nędza (…)

My chudzina przedsię w męce,

Tłukąc się przez cudze ręce,

Bo każdy folgując sobie,

Wszystko chce zwysić na tobie."

"Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem, a Plebanem" jest postrzegana jako utwór antyklerykalny, w którym Rej atakuje przywary księży i oskarża ich o nieuczciwość i lenistwo, jednak z powyższego cytatu - słów Wójta widzimy jak traktowano chłopów.

W kolejnym utworze Reja - "Żywot człowieka poczciwego" ukazany jest już odmienny obraz życia szlachcica ziemianina: żywot spokojny i szczęśliwy. Bohater jest ukazany jako godny naśladowania wzorzec osobowy. Ziemianin żyje w zgodzie z naturą, u boku życzliwych sąsiadów. Umie odnaleźć w swoim życiu spokój i satysfakcję z własnej pracy.

"Żeńcy" Szymona Szymonowica ukazują dzień powszedni pracujących na polu chłopów. Oleńka i Pietrucha - dwie wiejskie dziewczyny podczas pracy rozmawiają o wiejskim życiu: narzekają na ciężką pracę i na beznadziejny los. Autor ukazuje nam tu konflikt między robotnicami, a ekonomem. Polska wieś jawi się to jako miejsce wyzysku człowieka prostego.

Także "Sielanki'" tego samego autora zawierają utwory o tematyce zaczerpniętej z życia wiejskiego. Również Jan Kochanowski podejmował tematykę wiejską, czego najlepszym przykładem jest "Pieśń świętojańska o Sobótce".

W późniejszych epokach pojawiają się pojedyncze utwory, których tematyka dotyczy wsi i życia wiejskiego. Warto wymienić na przykład oświeceniowe sielanki Franciszka Karpińskiego ("Laura i Filon"), których akcja odbywa się na łonie natury i ma ona duży wpływ na wydarzenia, czy też romantyczną balladę "Rybka" Adama Mickiewicza, której bohaterką jest wiejska dziewczyna uwiedziona przez pana.

W epoce pozytywistycznej po raz kolejny daje się zauważyć duże zainteresowanie życiem wiejskim i ludnością wsi. Mamy tu jednak pokazane kontrastowe obrazy polskiej wsi. Jeżeli chodzi o gatunek literacki, jakim jest powieść, na uwagę zasługuje "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej, gdzie autorka dużo uwagi poświęca wsi. Najważniejszą wartością jest tu praca i tzw. kult pracy. Ukazany on tu został między innymi poprzez mogiłę Jana i Cecylii - legendarnych bohaterów, którzy ciężką i wytrwałą pracą przekształcili dziką puszczę w piękną i bogatą osadę, otoczoną żyznymi polami. To była idylla. Jednak Orzeszkowa opisuje też konflikty pomiędzy dworem a zaściankiem.

W noweli "Szkice węglem" Henryk Sienkiewicz opisuje ciemnotę polskiej wsi i bezradność chłopa w zaborze rosyjskim. Bohater - Rzepa pada ofiarą nie tylko rosyjskich prześladowców, ale przede wszystkim polskich zdeprawowanych urzędników i duchowieństwa.

Pozytywiści opisali nie raz tragiczny los wiejskich mieszkańców, w tym i dzieci ("Janko Muzykant" Henryka Sienkiewicza, czy "Antek" Bolesława Prusa).

Literatura Młodej Polski tworzy często kontrowersyjne obrazy wsi i nędzy ludności wiejskiej. Tu na uwagę zasługują takie utwory, jak: sonet "Z chałupy" Jana Kasprowicza, nowela Stefana Żeromskiego "Zapomnienie" czy wiersz Marii Konopnickiej "Wolny najmita".

W młodopolskich utworach bardzo często przejawia się obraz nędzy, wyzysku i niesprawiedliwości wobec chłopów i ich rodzin. Motywy ludowe i wiejskie pojawiają się też w "Weselu" Stanisława Wyspiańskiego i "Chłopach" Władysława Reymonta.

Powyższe utwory z pewnością nie wyczerpały tematu, bo zarówno w poezji jak i prozie tematyka wiejska cieszyła się dużą popularnością i można ją znaleźć niemal w każdej epoce literackiej. Da się również zauważyć różnorodność w podejmowanej tematyce: okres starożytności to życie opisujące idyllę - nie stronią już jednak od krytyki mieszczaństwa, która źle traktuje wiejską ludność. W miarę kolejnych epok ta krytyka zdaje się narastać, a wiele utworów przepełnia niedola i niesprawiedliwe traktowanie i wyzysk chłopów.